9 Vragen aan Indisch choreograaf Gerard Mosterd

Peter van Riel

Terug

Download het Interview



Gerard Mosterd (41) geldt als een van de vernieuwers in de danskunst. Als geen ander weet hij een Indische achtergrond plaats te geven in zijn choreografie. Dat maakt hem populair in oost en west. Mosterd wist voor Archipel tijd vrij te maken tijdens zijn toernee door Indonesie. Vanuit zijn hotelkamer in Jakarta geeft hij uitgebreid antwoord op 9 vragen.

1.Je hebt na afronding van je opleiding aan het Koninklijk Conservatorium bij een aantal buitenlandse gezelschappen gedanst. Nu je je meer en meer op de choreografie richt betekent dit dan dat je je eigen danscarriere aan de wilgen hebt gehangen?
Het organiseren en maken van dansvoorstellingen, zoals ik dat op dit moment doe, is zodanig intensief dat er weinig ruimte over blijft om zelf te dansen.Danste ik in het begin mijn eerste choreografieën nog zelf, inmiddels heb ik daar helaas de ruimte niet meer voor maar het verlangen om te dansen is er beslist nog wel. Tijdens repetities in de studio voel ik me nog op en top danser.

2. Komt je fascinatie voor niet westerse (theater-) culturen voort uit je eigen achtergrond? In 1986, een jaar na mijn afstuderen aan het Haagse Conservatorium, werd ik uitgenodigd door het Taiwanese consulaat om gastvoorstellingen in Taipei te dansen. Ik danste indertijd in Antwerpen en ik was totaal gefocussed op Westerse cultuur. Alles daar buiten was me onbekend en leek me primitief. Het kreeg ook nooit aandacht tijdens mijn dansvakopleiding.Het was tijdens mijn eerste reis naar Azië dat er na een week aanwezigheid aldaar brak er iets in me. Ik raakte gefascineerd door de inheemse podiumkunsten, voelde direct een soort affiniteit. Met name ook omdat ik als kind in dansrituelen
improviseerde voordat ik aangenomen werd op de dansacademie. Sindsdien bleef het bereizen en onderzoeken van Azië vast op mijn menu staan.Met muzikanten en dansers in mijn Indische familiegeschiedenis denk ik dat het niet zo vreemd is dat mijn artistieke zoektocht me uiteindelijk naar Indonesië leidde.

3. Wat vind je van het dansklimaat in Nederland vandaag de dag? In het bijzonder voor gezelschappen als die van jou.
Sinds zo’n vijftig jaar is Nederland uitgegroeid tot een kleine natie met een naar verhouding enorme dansinfrastructuur. Er zijn hier veel dansers, gezelschappen, choreografen, opleidingen en aanverwante instituten. Jaarlijks studeren er veel kwalitatieve dansstudenten af zonder werk. Ook heeft de Nederlandse danswereld te leiden onder de internationale recessie. Er is door de bocht genomen eigenlijk een overaanbod.Deze afgelopen tour speelden wij in Bandung en Solo (deze laatste is de dansstad in Indonesië bij uitstek) voor zalen van zo’n 500 enthousiaste en gespecialiseerde dansliefhebbers. Nationale televisie en pers besteden aandacht aan onze voorstellingen en zenden items uit over de gehele, 250 miljoen zielen tellende archipel.Dat geeft wel een kick maar contrasteert met de situatie in Nederland waar bv recensenten hebben besloten (ook onder druk vd redactie) om alleen buitenlandse en gearriveerde/bekende groepen een publicatie te
gunnen.

4. Hoe groot zijn de verschillen met die in landen als Maleisie en Indonesie?
De Nederlandse danscultuur is pas na WO2 op de kaart gezet en bestaat voornamelijk uit nieuwe, hedendaagse dans. ZO Azie danste al voordat de in berevellen geklede voorouders van Batavieren elkaar de schedels insloegen met een knots. Toch heeft Nederland het voordeel dat ze door een gebrek aan danstraditie meer ruimte kan scheppen voor vernieuwende ontwikkelingen. De situatie in Indonesie is nl gericht op conservering van danstradities. Dat is noodzakelijk maar ik acht het van even groot belang om nieuwe initiatieven te stimuleren. Er zijn Indonesische choreografen die dit proberen. Sommige doen dat succesvol zoals wijlen Bagong Kussudjardja of prof. Sardono Kusumo en jongere mensen als Boi Sakti uit Sumatra. In de regel blijft eigentijdse Indonesische podiumkunst echter steken in traditionele concepten en bewegingstechnieken. Ik vind dat daar wat aan moet gebeuren, oa dmv internationale samenwerkingen. Ik houd er niet van om de Indonesische /Maleisische dansculturen, die ik grondig bestudeerd heb, letterlijk te kopiëren, ik wil er een eigenzinnige, eigentijdse versie van maken die er wel naar kan verwijzen. Het concept en de structuur van de voorstelling Kamu/Jij boden me mijns inziens uitstekend de ruimte daarvoor. Ik heb vaak scherpe discussies gehad met Nederlandse ’dansspecialisten’ die meenden dat ik de traditionele danstechnieken letterlijk zou moeten toepassen met nieuwe dans. Ik ben het daar radicaal mee oneens omdat ik al jarenlang oneindig veel resultaten van die aanpak in Indonesië heb gezien. Het meeste spreekt mij niet aan omdat ik de eigenheid van de maker er doorgaans in mis.Vorig jaar was ik uitgenodigd op het Indonesian Dance Festival in Jakarta. Een invloedrijke Javaanse dansautoriteit opende het symposium aldaar met de statement dat hedendaagse dans in Indonesië uitsluitend mogelijk was als men eerst de traditie goed onder de knie had. Ik reageerde daarop en publique met uit te leggen dat ik er erg trots op was dat het
Nederlandse hedendaagse cultuurbeleid ook artistieke initiatieven zonder traditionele technische achtergrond een kans geeft om echt vernieuwend danstheater te maken. Helaas is een schitterend initiatief zoals b.v . School voor Nieuwe Dans Ontwikkeling (Amsterdam) voor Indonesië nog verre toekomst muziek. Het Zuid Oost Aziatische publiek schijnt warm te lopen voor mijn eigenzinnige interpretaties van Ind(ones)ische bewegingen en onderwerpen want wij zijn nu voor het vierde achtereenvolgende jaar uitgenodigd om in Indonesië te spelen inclusief Maleisië. Afgelopen maart is er een half uur durende solo van me gedanst en de maand erop een stuk voor zeven dansers door het Lasalle Singapore Institute of the Arts waar ik inmiddels ook gevraagd ben om een maand lang een ?residency? uit te voeren. Een en ander heeft te maken volgens mij met het feit dat er een grote behoefte is binnen de ZO Aziatische danswereld aan eigenzinnige, eigentijdse dansinitiatieven die niet klakkeloos Westerse bewegingstheateridiomen overnemen maar zoeken naar een meer hedendaagse (Eur)Aziatische identiteit.In Indonesie is cultuur (dans, muziek, theater etc.) zeer hogelijk gewaardeerd en elementair in de maatschappij. Met andere woorden: het is op Java en helemaal op Bali niet makkelijk om iemand te vinden die niet kan dansen. Mensen met de meest gebruikelijke, alledaagse baantjes kunnen je een verrassende, indrukwekkende demonstratie geven van hun skill in dans en muziek. Letterlijk iedereen lijkt kunstenaar te zijn, vaak op een ongelofelijk niveau. Kun je je voorstellen dat de kok van jouw biefstuk, als je hem vertelt dat je ‘guru tari’ bent onverwacht een prachtige Barisdans achter de wok laat zien? Of die taxichauffeur in Solo die onderweg toonde hoe hij ‘Cakil’ in de Ramayana epos danste. Kunnen we daar een puntje aan zuigen met onzeverzuildeEuro samenleving waarin kunstenaars een geisoleerde subcultuur vormen? Maleisie heeft de afgelopen decennia haar politieke accent gelegd op economische groei en consolidatie waardoor de podiumkunsten er helaas nogal verwaarloosd zijn. Recente politieke moslim fundamentalistische ontwikkelingen hebben er voor gezorgd dat prachtige oude dans en muziekvormen (zoals in Kelantan: Noord Maleisie) dreigen te verdwijnen.
Gelukkig vecht mijn vriend Joseph Gonzales, directeur van de nationale dansacademie in KL (ASK) ervoor om deze kunsvormen te documenteren en in te blijven studeren.
De afgelopen tour traden we op in het net geopende en geweldige Kuala Lumpur Performing Arts Center waar ik contact maakte met de Chinees-Maleisische dansscene. Deze is vooral gebaseerd op het van de Britse kolonisten geerfde klassieke ballet en traditionele dansen. Ook in Indonesie houden mensen met een Chinese achtergrond opvallend veel van klassiek ballet. Dit in contrast met de orang Melayu en Indonesiers die vnl Pencak Silat, Maleise, Sumatraanse, Javaanse en Balinese dansvormen omhelsen. Ondanks de afschuwelijke economische crisis in Indonesie is de kunst, cultuur-voorziening en behoefte er altijd sterk gebleven. Maleisie en Singapore lijken wat dit betreft behoorlijk wat te hebben in te halen.

5. Over Kamu/Jij. Het lag nogal voor de hand om Couperus’
De Stille Kracht als onderwerp te nemen. Op gevaar van cliche. Waarom
raakte de roman je toch? En welke specifieke elementen uit dat boek?

Ik wilde al jarenlang een hedendaagse voorstelling maken geinspireerd door De Stille Kracht. Couperus verhaal is een erotische thriller die dramatisch afloopt tegen de achtergrond van een decadent Westers kolonialisme in verval. Het contrast en conflict tussen de Javaanse geest en de vrije, ‘verlichte’ Europese wordt voelbaar gemaakt.
Ik maak hedendaags theater en het thema in dit Fin de Siecle boek is zo hedendaags als wat. Ook als is het gepubliceerd in 1900, het conflict tussen Oost en West keert net zo schrijnend terug vandaag de dag. Hoe actueler kun je het hebben? Couperus’ ondoorgrondelijke ‘witte Hadji’, symbool van vroom moslimschap die zich via onverklaarbare aanslagen verzet tegen opgelegde Europese normen en waarden kon misschien wel een inspiratiebron zijn voor de huidige heilige strijders van Al Qaeda of de zelfmoordbomactivisten onlangs in Kuta en Jimbaran. (1 kilometer was ik van de bom verwijderd tijdens de explosie, een dag na onze laatste voorstelling in Denpasar.)
Echter wat mij echt raakt in het boek is het conflict van de dubbele moraal. Wat je ziet is meestal niet wat het is. We krijgen inzichten in de sexuele escapades en aantrekkingskrachten van de kolonisten. (Leonie met haar onverzadigbare libido: Het vrije Westen met haar vrije seks op internet, tv etc.)Bij de Javanen lijkt het verborgen, onderdrukt en getransformeerd tot een Stille Kracht die gebruikt wordt om de Europeanen eruit te jagen.
De echte Stille Kracht is volgens mij universeel: het is het mysterie van erotiek: aantrekking en afstoting tussen mensen. Onverklaarbaar en soms dwingend. Mijn Ind(ones)ische achtergrond en ervaringen leren me dat de houding naar seks en affectie binnen deze gemeenschap onderdrukkend en complex is. Het heeft te maken met de radikale wisselingen in de Indonesische geschiedenis en de onvrijheid om jezelf echt, confronterend te manifesteren. Mijn eigen Indische moeder voedde me op met seks als taboe onderwerp. Ze was er zelf in onderdrukt zoals veel Ind(one)sische mensen ook vandaag nog. Het maakt niet uit dat ze Katholiek is en niet Moslim: Indo betekent vaak: complex met sex!
Hindoe tempels als Candi Suku bij Solo waar lang geleden een stenen penis en vagina werden vereerd markeren al de tegenstrijdigheden in de Indo seksuele moraalgeschiedenis. De Javaanse ‘topeng’ staat echter niet toe om publiekelijk affectie, laat staan erotiek te tonen. Deze houding heeft verregaande konsekwenties voor deze cultuur. Begin dit jaar poogde een wetsvoorstel in Jakarta om kussen in het openbaar streng te straffen in navolging op fundamentalistische wetgeving van omliggende landen als Maleisie en Brunei. Afgelopen September las ik in de Bali Post een artikel over een matroos die bij Medan zich voor de krijgsraad moest verontschuldigen omdat hij voor het uitvaren zijn vriendin omhelsde en kuste bij het afscheid terwijl omstaand publiek toekeek.
Kortom: seksualiteit/affectie wordt (zelfs in toenemende mate) onderdrukt en dat terwijl eeuwenoude Kakawin teksten in het Oud Javaans ons herinneren aan een tijd dat erotische expressie als poetisch kon worden ervaren en een zinnelijke manifestering van de hoogste godheid kon zijn. Couperus’ erotische symboliek en zijn Indische mystieke begrip ervan intrigeren me. Ook het feit dat hij in die tijd er gedurfd over weet te zinspelen. Als mens met een andere sexuele geaardheid die wij in onze moderne samenleving gelukkig volledig accepteren moet het hem diep bezig hebben gehouden

6. Waarom leent juist het erotische zich voor dans en niet het mystieke? Welke overeenkomsten in moraalleer zie je tussen het koloniale Indie en het huidige Indonesie?
Er is voor mij geen verschil tussen mystiek en het erotische. Hans van Manen vind dat dans erotiek is en dat vind ik een wijze uitspraak van hem. Je kunt alle dansen erop na analyseren en beslist de Javaanse en Balinese. Lichamelijke kunst is erotisch, vooral dans. De Bedoyo van de Kratons dient door maagden gedanst te worden en de sensuele Balinese danshoudingen stimuleren de lusten van de goden.De dubbele erotische moraal in hedendaags Indonesie word alleen maar scherper zolang de fundamentalisering en struisvogelpolitiek zich voortzet. In de Indische tijd was deze schizofrenie er al. Is niemand de koloniale verhalen ontgaan van misbruikte bedienden, incest en buitenechtelijke avonturen? Vandaag is niet veel anders behalve de schaal. ‘Gang Dolly’ in Surabaya is het grootste prostitutiecentrum van heel Azie. In centraal Jakarta (Jalan Laturharhary) verkopen honderden jonge, ongeschoolde meisjes elke dag hun lichaam aan arme ‘Bajaj’ bestuurders voor minder dan 1 Euro (!) per klant of zelfs een kom ‘Mie Bakso’. Een verzwegen HIV bom! In de nacht ontluikt het leven van de‘Wariya’s’:transseksuelen en zoeken jongens en mannen naar elkaars bevrediging. Levendige erotiek speelt zich af in de schaduwwereld achter de façade van fatsoen. De Indonesische Stille Kracht is een beklemmende libidineuze energie.In Kamu/Jij bewegen de dansers zich tweedimensionaal in de publieke sector vooraan gelijk wayang golek. Ze laten zich als houterige marionetten dicteren door de publieke moraal. Achterin wordt duidelijk wie ze werkelijk zijn: naar genegenheid hunkerende mensen die onder druk allerlei vormen van (verboden) intimiteit willen beleven.

7. Hoe is de voorstelling in Maleisie en Indonesie ontvangen? Was er nog discussie over deze koloniale roman? Of misschien zelfs anti-gevoelens uit de moslimwereld?
De voorstellingen zijn goed ontvangen in Maleisie en Indonesie. Uit nagesprekken bleek dat men al lang weet dat hier een schoen wringt. Niet lang geleden was dit echter in Europa ook het geval. Er bestaat hier in Azie, zoals overal waarnemend en intelligent publiek. Het blijft echter een onderwerp wat de locale pers toch liever onaangeroerd lijkt te houden. Vooral omdat we vlak voor de heilige maand Ramadhan speelden.De tijd van ‘Puasa’: het wegwassen en afkopen van zonden om weer rein het nieuwe jaar te kunnen beginnen

.
8. Plaats de voorstelling eens in de reeks van jouw stukken. Welke conclusies trek je dan? Is er een groei, een lijn te ontdekken. Niet alleen in kwaliteit maar ook in aanpak. (Zie antwoord vraag 4)
In mijn ontwikkeling als maker concentreer ik me inmiddels meer op de inhoud van mijn voorstelling. Sprekende bewegingen plaatsen in een zinvolle context is waar ik me op ben gaan focusen ism een dramaturg. Het lijkt me een interessantere uitdaging dan het uitsluitend fabriceren van fraaie fusion bewegingsaflopen. Ik zoek nu meer naar betekenis. Ook betrek ik de dansers zelf meer in het scheppingsproces.Tegelijkertijd is het een psychotherapeutisch proces voor me.

9. Wat staat er op stapel voor 2006/2007?
Ik moet me na terugkomst uit Azie nog even bezinnen maar er zijn enkele nieuwe projekten op komst. Ik ben uitgenodigd door diverse Aziatische festivals en academies om nieuwe voorstellingen te maken.
Een daarvan zou ik willen maken met enkele prachtige centraal Javaanse dansers. Ook wil ik al lang een project realiseren met de Jaipongan dansers van Pak Gugum Gumbira in Bandung. Daar komt veel organisatie bij kijken. Dit soort organisatie vereist pionierswerk in een land waar theater management praktisch onderontwikkeld is.